Skip to content

Khasi-Cymru Collective – ‘Sai-thaiñ ki Sur

Pleser ydy cyhoeddi bod albwm cyntaf y Khasi-Cymru Collective; ‘Sai-thaiñ ki Sur (SAI-THAN-CI-SWR) nawr ar gael ar label Naxos World. Ystyr y teitl yw ‘plethu lleisiau’ a dewiswyd gan Lapdiang Syiem, bardd a pherfformiwr o Shillong, prifddinas talaith Meghalaya.

Mae pobl Khasi yn rhifo tua 50% o boblogaeth Meghalaya ac yn frodorol i Ogledd Ddwyrain India, ardal sy’n gartref i dros 220 i grwpiau ethnig gwahanol a’r un nifer, os nad mwy o ieithoedd. Gwlad o fynyddoedd hardd, rhaeadrau ysblennydd a dyffrynnoedd gwyrddion, ystyr Meghalaya yw ‘Preswylfa’r Cymylau’ yn Sansgrit. Mae tywalltiadau trymion yn gyffredin am ran fwyaf o’r flwyddyn a gall sawl pentref yn yr ucheldiroedd yn hawlio’r teitl o fan glwpa’r byd. Amddiffynnwyd diwylliant unigryw Khasi gan y tirlun yma am genedlaethau, gan gynnwys system famlinachol o etifeddiaeth a’r grefydd wreiddiol Ka Niam Khasi. Esiampl brin o iaith Awstroasiataidd yn India ydy’r iaith Khasi, sy’n perthyn yn agosach at ieithoedd De Ddwyrain Asia megis Fietnameg a Chmereg. Rhwng 1841 a 1969, teithiodd cannoedd o Gymry i Fryniau Khasia a Jaiñtia i sefydlu a chynnal cenhadaeth tramor cyntaf y Methodistiaid Calfinaidd Cymreig. Cafodd y genhadaeth Gymreig effeithiau dwfn ar gymdeithas a diwylliant Khasi sydd dal i’w gweld heddiw.

Album cover by Kerme Lamare

Lait Lum, East Khasi Hills

Mae’r albwm yn cynrychioli tair blynedd o gydweithio gydag artistiaid Khasi.

Ers 2016 rwyf wedi bod yn rhan o brosiect ymchwil ‘Deialogau Diwylliannol Cymreig a Chasi’, wedi’i gydlynu o Brifysgol De Cymru sy’n cefnogi cydweithio creadigol rhwng artistiaid o Gymru a Meghalaya. O dan oruchwyliaeth yr Athro Lisa Lewis fe gyflawnais ddoethuriaeth mewn cerddoriaeth a pherfformio, gyda rhan fawr yn canolbwyntio ar ymchwil ymarferol (neu ‘jamio’ sydd well gen i!) gydag artistiaid Khasi. Rhwng 2017 a 2020 roeddwn yn ymweld â Meghalaya yn rheolaidd ac yn aros am sawl wythnos ar y tro o gwmpas y brifddinas brysur Shillong. Yn ystod yr ymweliadau yma fed ddes i nabod cerddorion, artistiaid, academyddion, gyrwyr tacsi, ffermwyr a llawer mwy o’r gymuned Khasi. Fe ddes i nabod y sin gerddoriaeth yn Shillong, a dwi wedi perfformio sawl gwaith yn y ddinas mewn clybiau ac ar ddwy orsaf radio; Red FM Shillong a Big FM North East.

Recordiwyd y rhan fwyaf o ‘Sai-thaiñ ki Sur yn ninas Shillong ac mewn pentrefi o amgylch Meghalaya. Mae’r albwm yn denu ar len a chaneuon gwerin, emynau, barddoniaeth, hunaniaeth a thraddodiadau’r ddwy gymdeithas. Mae’r gerddoriaeth yn plethu amryw o leisiau o Feghalaya ac yn cynrychioli detholiad o’r gerddoriaeth wnaethom ysgrifennu a recordio gyda’n gilydd. Recordiwyd rhai o’r traciau yn fyw ym mhentref Pahambir ac mewn hen dy cenhadol ym Mawkhar. Recordiwyd eraill mewn stiwdio yn Shillong; Merliham Arrangements, gyda Peter Dkhar ac ychwanegodd Llion Robertson y darnau olaf a micsio’r albwm gorffenedig o Gaerdydd.

Diolch i’r cerddor a chrefftwr medrus Risingbor Kurkalang, cefais afael ar Duitara, offeryn llinynnol sy’n hollbresennol yn niwylliant Khasi, wedi’i greu allan o bren y goeden jac U Dieng Slang. Rwy’n hynod o ddiolchgar i Rising am fy nghyflwyno i gerddoriaeth gwerin Khasi a chyfansoddiadau Skendrowell Syiemlieh ar Duitara. Rwy’n ddyledus i Meban Lyngdoh hefyd, gan iddo gymryd yr amser i jamio ac i ddysgu’r patrymau rhythmig sydd mor nodweddiadol o’r Duitara Khasi i mi. Perfformiais set gyda Meban ar raglen Big FM nol ym mis Tachwedd 2018. Rwyf wrth fy modd bod perfformiadau gan Meban a Rising ar yr offeryn arbennig yma i’w clywed ar sawl trac ar yr albwm yma. Yn draddodiadol, mae’r Duitara yn gyfeiliant i hanesion a chaneuon gwerin o amgylch Ka Rympei, yr aelwyd Khasi. Mae’r offeryn yn rhan allweddol o’r traddodiad llafar sydd yn hollbwysig i ddiwylliant cyfoes Khasi.

Rwyf wedi derbyn y fraint o dreulio amser o amgylch sawl aelwyd Khasi, yn enwedig ym mhentref Pahambir, ble fues yn ymweld gyda’r llen-gwerinwr uchel ei glod Desmond Kharmawphlang. Roedd hi’n fraint i ddysgu am gerddoriaeth a diwylliant Khasi wrth y cerddor a’r crefftwr Rani Maring. Gellir clywed Rani yn chwarae’r Maryngod (offeryn gyda bwa, tebyg i ffidil) ar y can prydferth ‘Ka Sit Tula’, mewn harmoni gyda llais cyfareddol Jewel Syngkli. Wnâi fyth anghofio’r perfformiad yna, na’r achlysur pan aeth Prit a Jai Makri, dwy henuriad o’r pentref arddangos eu sgiliau ar y Muiñ, offeryn bambŵ a chwaraewyd gyda’r geg.

With Risingbor Kurkalang in Laitkyrhong April 2018
With Risingbor Kurkalang in Laitkyrhong April 2018
Jamming with Rani Maring in Pahambir, November 2018
Jamming with Rani Maring in Pahambir, November 2018
Prit Makri in Pahambir, photo by Kerme Lamare
Prit Makri in Pahambir, photo by Kerme Lamare
On tour for Performing Journeys with Benedict Hynñiewta and Lapdiang Syiem

Daeth hanesion werin yn ffocws pwysig o sawl cydweithrediad, yn enwedig gyda’r ffliwtydd adnabyddus Benedict Hynñiewta, y bardd Lapdiang Syiem a’r cerddor Apkyrmenskhem Tangsong. Yn yr hen dy genhadu ym Mawkhar byddwn i, Lapdiang a Kyrmen yn cwrdd i arbrofi drwy gyfuno barddoniaeth, cerddoriaeth a hanesion mewn ystafell a oedd unwaith yn llety i genhadon Cymraeg a thröedigion Khasi. Seiliodd Benedict a finnau’r gan ‘Hediad Ka Likai’ ar hanes Ka Likai, chwedl drychinebus o’r traddodiad Khasi. Roedd barddoniaeth a hanesion gwerin yn rhan flaengar o’r drafodaeth ges i gyda’r beirdd Khasi Esther Syiem a Desmond Kharmawphlang.

Yn 2019 a 2020 es i ar daith o amgylch Cymru ac India gyda’r ddrama Perfformio’r Daith, sioe drama cyfarwyddwyd gan Lisa Lewis. Roedd Benedict a Lapdiang yn rhan o’r sioe hefyd, a chafwyd amser i ddatblygu ein cydweithio ymhellach, gan arbrofi wrth gyfuno cerddoriaeth i berfformiadau Lapdiang a’r actor Cymraeg Rhys ap Trefor.

Ysgrifennais y gan ‘Kam Pher’ gyda Desmond Sunn, cerddor a DJ ar Red FM yn Shillong. Ysgrifennwyd y gan mewn brys un noswaith mewn coedwig tu allan I Shillong, wrth i ni geisio cwpla cyn i’r oerni disgyn! Mor bell â y gwn i dyma’r gan gyntaf i fod yn yr iaith Khasi, Cymraeg a Saesneg.

Felly o’r grŵp gwasgaredig yma o artistiaid ac academyddion ganwyd y Khasi-Cymru Collective. Wrth edych nôl ar y cyfnod trwy lens annifyr Covid, mae’n teimlo fel bywyd person arall, blynyddoedd yn ôl. Serch hynny, rwy’n obeithiol fe welwn lawer mwy o gydweithio rhwng artistiaid o Gymru a Bryniau Khasia a Jaiñtia yn y dyfodol.

Hoffwn ddweud diolch o galon, khublei shibun i’r holl bobl hyfryd wnaeth gwneud y record yma’n bosib, mae hi wedi bod yn siwrne a hanner ac rwy’n deall yn iawn pa mor freintiedig ydwyf am dderbyn y cyfle yma. Edrychaf ymlaen at ddyddiau tecach, pan fydd ein lleisiau yn plethu mewn aer y mynyddoedd unwaith eto.

Mae ‘Sai-thaiñ ki Sur (Plethu Lleisiau) ar gael o fama.